از فرماندهی قرارگاه خاتم‌الانبیاء تا وزارت نفت؛ رستم قاسمی نهمین وزیر نفت ایران که بود؟ +فیلم

به گزارش «انرژی پرس»، مرداد ۱۳۹۰، وزارت نفت ایران در وضعیتی کم‌سابقه قرار داشت. مسعود میرکاظمی برکنار شده و محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور وقت، شخصاً سرپرستی این وزارتخانه کلیدی را برعهده گرفته بود. در چنین فضایی، معرفی رستم قاسمی به‌عنوان نهمین وزیر نفت، نه‌تنها یک انتخاب اجرایی، بلکه پیامی سیاسی تلقی شد؛ پیامی که واکنش‌های داخلی و بین‌المللی گسترده‌ای به‌دنبال داشت.

تولد در جنوب، ورود زودهنگام به سپاه

رستم قاسمی در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۴۳ در روستای سرگاه از توابع شهرستان مهر استان فارس متولد شد. او در سال ۱۳۶۰ و در سال‌های ابتدایی جنگ ایران و عراق به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پیوست و در طول جنگ، ضمن حضور در جبهه‌ها، مجروح و جانباز شد.

تحصیلات دانشگاهی او در رشته مهندسی عمران، در دانشگاه صنعتی شریف و سپس کارشناسی ارشد مهندسی عمران از دانشگاه صنعتی امیرکبیر، زمینه‌ای فنی برای مسیر شغلی‌اش فراهم کرد؛ مسیری که بعدها به یکی از مهم‌ترین قرارگاه‌های اقتصادی کشور ختم شد.

قرارگاه خاتم‌الانبیاء؛ سکوی پرتاب به اقتصاد کلان

پس از پایان جنگ، قاسمی فعالیت خود را در قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاء ادامه داد و در سال ۱۳۸۶، پس از عبدالرضا عابد، به فرماندهی این قرارگاه منصوب شد. قرارگاه خاتم‌الانبیاء در آن سال‌ها به بزرگ‌ترین بازوی عمرانی و پیمانکاری کشور تبدیل شده بود و حضور در رأس آن، قاسمی را به یکی از بازیگران اصلی پروژه‌های کلان نفت، گاز، پتروشیمی و زیرساخت بدل کرد.

او پیش‌تر نیز به‌عنوان معاون اقتصادی نیروی قدس سپاه فعالیت داشت؛ سابقه‌ای که بعدها در ارزیابی‌ها و نقدها نسبت به نقش‌آفرینی‌اش در دولت، پررنگ شد.

ورود به وزارت نفت؛ انتخابی بحث‌برانگیز

در مرداد ۱۳۹۰ و پس از برکناری مسعود میرکاظمی، محمود احمدی‌نژاد، رستم قاسمی را برای تصدی وزارت نفت به مجلس معرفی کرد. قاسمی در ۱۲ مرداد همان سال، با ۲۱۶ رأی موافق از مجلس هشتم، به‌عنوان آخرین وزیر نفت دولت دهم رأی اعتماد گرفت.

با این حال، مخالفت‌ها کم نبود. برخی نمایندگان، از جمله علی مطهری، معتقد بودند تا زمانی که فردی عضو سپاه پاسداران است، یک نیروی نظامی محسوب می‌شود و صلاحیت تصدی وزارتخانه‌ای تخصصی و بین‌المللی مانند نفت را ندارد. هم‌زمان، تیموتی گایتنر، وزیر خزانه‌داری وقت آمریکا، هشدار داد که وزارت نفت ایران «تحت تسلط سپاه پاسداران» قرار گرفته است.

وزارت نفت در سایه تحریم‌ها

دوران وزارت قاسمی هم‌زمان با تشدید تحریم‌های نفتی و بانکی علیه ایران بود. کاهش صادرات نفت، محدودیت‌های نقل‌وانتقال پول و فشار بر شبکه فروش، وزارت نفت را در شرایطی کم‌سابقه قرار داده بود.

نام رستم قاسمی پیش از وزارت، به‌عنوان فرمانده قرارگاه خاتم‌الانبیاء، در فهرست تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل، ایالات متحده، اتحادیه اروپا و استرالیا قرار داشت؛ تحریم‌هایی که پس از وزیر شدن، به‌طور موقت از او برداشته شد. با این حال، در سال ۲۰۱۹ وزارت خزانه‌داری آمریکا بار دیگر او و پسرش را به اتهام ارتباط با «شبکه انتقال نفت تحت کنترل سپاه» تحریم کرد؛ شبکه‌ای که از سوی واشنگتن «نفت در خدمت تروریسم» نام گرفت.

دکل نفتی فورچونا؛ جنجالی که باقی ماند

یکی از مهم‌ترین حاشیه‌های دوران وزارت قاسمی، پرونده دکل حفاری نفت «فورچونا» بود. این دکل از طریق یک شرکت ترکیه‌ای به یکی از شرکت‌های زیرمجموعه وزارت نفت فروخته شد، اما با وجود پرداخت حدود ۸۷ میلیون دلار، هرگز به ایران تحویل داده نشد.

ماجرای این دکل در سال ۱۳۹۳ رسانه‌ای شد و واکنش نمایندگان مجلس را در پی داشت. هرچند رستم قاسمی پیش‌تر گم‌شدن دکل را تکذیب کرده و گفته بود «دکل نفتی خودکار نیست که گم شود»، اما در نهایت، دادگاه پنج متهم این پرونده را به حبس محکوم کرد؛ پرونده‌ای که همچنان به‌عنوان یکی از نمادهای ابهام در مدیریت نفتی آن دوره یاد می‌شود.

از فهرست قدرتمندان جهان تا بازگشت به کابینه

در سال ۲۰۱۳، نام رستم قاسمی به‌عنوان وزیر نفت ایران در فهرست ۵۰۰ فرد قدرتمند جهان نشریه «فارن پالیسی» قرار گرفت؛ جایگاهی که هم‌زمان با حضور او در فهرست تحریم‌های آمریکا و متحدانش بود.

پس از پایان دولت دهم در سال ۱۳۹۲، قاسمی از عرصه اجرایی فاصله نگرفت. او در اردیبهشت ۱۴۰۰ نامزد انتخابات ریاست‌جمهوری شد، اما پیش از بررسی صلاحیت‌ها کنار کشید. چند ماه بعد، با رأی اعتماد مجلس، وزیر راه و شهرسازی دولت سیزدهم شد؛ دوره‌ای که در آن نیز نام او بارها با وزارت نفت گره خورد و حتی در چند سخنرانی، به‌اشتباه از «وزارت نفت» نام برد.

پایان در چین؛ مرگی با روایت‌های متفاوت

رستم قاسمی در ۱۷ آذر ۱۴۰۱ در یکی از بیمارستان‌های چین درگذشت. انتشار تصویر سنگ مزار او، با عبارت «شهادت حین مأموریت»، واکنش‌های گسترده‌ای در فضای عمومی و رسانه‌ای برانگیخت. افزون بر واژه «شهادت»، استفاده از عناوینی چون «سردار سازندگی» و «خادم ملت» نیز محل بحث شد؛ تعابیری که پیش‌تر برای چهره‌های دیگری در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی به کار رفته بود.

روایت رسمی، مرگ او را در جریان مأموریت کاری اعلام کرد، اما نحوه بیان این روایت، همچنان میان مرگ طبیعی و شهادت، در هاله‌ای از ابهام باقی مانده است.